Yapay zeka arama motorları (İngilizce kaynaklarda AI search, ChatGPT arama, Perplexity ve Google AI Modu gibi araçlar) kaynaklarını iki ana aşamada seçer. Önce soruyu bir ya da birkaç arama sorgusuna çevirip bir arama dizininden aday sayfaları getirir, sonra bu sayfalardaki bilgiyi okuyup yanıtı yazar ve yanıtı destekleyen sayfaları kaynak olarak gösterir. Kaynak olmak için sayfanın önce o platformun ulaşabildiği dizinde bulunması, sonra sorunun bir parçasına başka sayfalarda olmayan, net ve doğrulanabilir bir cevap vermesi gerekir. Canlı arama yapılmadan verilen yanıtlar ise eğitim verisinden gelir ve çoğu zaman kaynak göstermez.
Müşterilerle ilk toplantıda en sık duyduğum cümle "ChatGPT rakibimizi öneriyor, bizi önermiyor" oluyor. İncelediğimde sebep nadiren marka gücü çıkıyor. Ya rakibin sayfası yapay zekanın soruyu böldüğü alt sorulardan birine bizden net cevap veriyor, ya da müşterinin sitesi o platformun tarayıcısına güvenlik ayarı yüzünden kapalı. Seçim mekanizmasının GEO çalışmasındaki yerini GEO rehberinde anlattım. Aşağıda Google AI Modu, ChatGPT ve Perplexity'nin kaynaklara nasıl ulaştığını resmi belgelerine dayanarak açıyor, sahada gördüğüm ortak özellikleri sıralıyorum.
Yapay zeka arama motorları kaynakları hangi aşamalarda seçer?
Yapay zeka arama motorları kaynakları dört aşamada seçer. Önce sorunun web araması gerektirip gerektirmediğine karar verir, sonra bir ya da birden fazla arama sorgusu üretir, bu sorgularla bir dizinden aday sayfaları getirir ve en son bu sayfalardaki bilgiyle yanıtı yazıp kullandığı sayfaları kaynak olarak gösterir.
- Arama kararı. OpenAI'ın ChatGPT arama yardım sayfasına göre ChatGPT, soru web'deki bilgiden fayda görecekse otomatik olarak arama yapıyor. Kullanıcı aramayı elle de başlatabiliyor.
- Sorgu üretimi. Google'a göre AI Bakışı ve AI Modu, alt konular ve veri kaynakları arasında birbiriyle ilişkili birçok arama yapabiliyor.
- Getirme. Her platform kendi ulaşabildiği dizinden aday getirir. Google kendi arama dizininden, Perplexity kendi tarayıcısının kurduğu dizinden yararlanır. ChatGPT ise Bing gibi üçüncü taraf arama sağlayıcılarıyla çalışır.
- Yanıt ve atıf. Model getirilen sayfaları okuyup yanıtı yazar ve yararlandığı sayfaları satır içi ya da liste halinde kaynak olarak gösterir.
Sahada en çok ihmal edilen aşama üçüncüsü. Bir site Google'da iyi sıralanıyor diye ChatGPT'nin ya da Perplexity'nin aday listesine de girdiğini varsaymak yanlış. Her platformun dizini, tarayıcısı ve erişim kuralı ayrı. Kaynak olmayı konuşmadan önce sitenin üç platformun tarayıcısına da açık olduğunu doğrularım.
RAG nedir ve yapay zeka yanıtında kaynağı nasıl belirler?
RAG (retrieval-augmented generation, getirmeyle güçlendirilmiş üretim), bir dil modelinin yanıtı yazmadan önce bir dizinden konuyla ilgili belgeleri getirip yanıtını bu belgelere dayandırması yöntemidir. Aramalı yanıtlarda gösterilen kaynaklar, bu getirme adımında seçilen ve yanıtta gerçekten kullanılan sayfalardır.
Google aynı fikri temellendirme (grounding) adıyla anlatıyor. Google'ın tarayıcı belgesi temellendirmeyi, yanıt üretilirken Google arama dizinindeki içeriğin modele verilmesi olarak tanımlıyor. Platformlar getirme ve sıralama adımlarının ayrıntısını açıklamıyor. Bu yüzden "RAG için optimizasyon" adıyla satılan teknik reçetelere temkinli yaklaşırım. Sahada işe yarayan şey basit kalıyor. Sayfanın getirilebilir olması, yani dizinde ve tarayıcıya açık olması, ve getirilen bölümün tek başına okunduğunda anlamlı bir cevap içermesi. Kavramın sözlük tanımı için RAG maddesine bakabilirsiniz.
Eğitim verisi ile canlı arama arasındaki fark nedir?
Eğitim verisi, bir dil modelinin eğitilirken okuduğu ve belirli bir tarihte donmuş metinlerden öğrendiği genel bilgidir. Canlı arama ise modelin soruyu cevaplamadan hemen önce web'de arama yapıp güncel sayfaları okumasıdır. Kaynak bağlantısı neredeyse her zaman canlı aramadan gelir, eğitim verisinden verilen yanıtlar ise genellikle kaynak göstermez.
Markanız için ikisi farklı sonuçlar doğurur. Eğitim verisindeki bilgi markanızın genel algısını oluşturur ve güncellenmesi aylar sürer. Eski bir fiyatın ya da kapanmış bir şubenin yanıtlarda dolaşmaya devam etmesinin sebebi çoğu zaman budur. Canlı arama ise hızlı değişir ve kaynak bağlantısı üretir. OpenAI bu iki kullanımı ayrı tarayıcılarla yönetiyor. GPTBot eğitimde kullanılabilecek içeriği tarıyor, OAI-SearchBot ise siteleri ChatGPT'nin arama özelliklerinde göstermek için çalışıyor. Yanlış bilginin hangisinden geldiğini ayırmanın yolunu yapay zekanın markanızı yanlış anlatması yazısında anlattım.
Query fan-out (sorgu yelpazesi) nedir?
Query fan-out (sorgu yelpazesi), yapay zeka arama sisteminin kullanıcının tek sorusunu alt konulara bölüp her biri için ayrı ve eş zamanlı aramalar yapması, sonra bu aramaların sonuçlarını tek bir yanıtta birleştirmesidir. Google bu tekniği AI Bakışı ve AI Modu için, Google Türkiye ise "sorgu yelpazesi" adıyla AI Modu için açıkça anlatıyor.
Pratik sonucu büyük. Sayfanız ana sorgu için ilk sırada olmasa bile bir alt sorgu için güçlüyse kaynak gösterilebilir. Kışlık bot satan bir mağaza için "en iyi kışlık kadın botu hangisi" sorusu arka planda su geçirmezlik, sıcak tutma derecesi, taban kayma direnci, kalıp ve fiyat gibi alt sorulara bölünür. "Kalıbı dar mı geniş mi" sorusuna en net cevabı veren sayfa, ana sorguda yedinci sırada olsa da yanıtın o bölümüne girebilir. Google'ın sistemleri bir sayfadaki farklı konuları ayırt edip ilgili bölümü kullanabiliyor. Bu yetenek pasaj dizinleme fikriyle yakından ilişkili.
Sorgu yelpazesinin ters yüzü de var. Bütün alt soruları tek sayfada yüzeysel geçen bir "her şey" sayfası, hiçbir alt soruda en net cevap olamadığı için çoğu zaman hiç seçilmiyor. Ben alt soruları önce sayfanın içinde bölüm olarak kurar, bir alt soru kendi başına arama hacmi ve derinlik taşıyorsa ayrı sayfaya taşırım.
Google AI Modu kaynakları nasıl seçiyor?
Google AI Modu kaynaklarını Google'ın arama dizininden, sorgu yelpazesiyle yaptığı alt aramalarla seçer. Kaynak olabilmek için sayfanın dizinde ve snippet ile gösterilmeye uygun olması yeterlidir, ek bir teknik şart yoktur. AI Bakışı aynı dizini kullanır ama yalnızca Google'ın klasik aramaya katkı sağlayacağına karar verdiği sorgularda çıkar.
Google'ın belgesindeki önemli bir ayrıntı, AI Bakışı ile AI Modu'nun farklı modeller ve teknikler kullanabildiği, bu yüzden aynı soruda farklı yanıt ve bağlantılar gösterebildiği. Ayrıca Google, sorgu yelpazesinin klasik aramaya göre daha geniş ve çeşitli bir bağlantı seti göstermeyi mümkün kıldığını söylüyor. Search Console'daki üretken yapay zeka kontrolünü ve sayfa düzeyindeki teşhis sırasını Google AI Modu'nda kaynak olarak görünmek yazısında tek tek ele aldım. Burada tekrar etmiyorum.
ChatGPT hangi siteleri kaynak gösterir?
ChatGPT, arama yaptığı yanıtlarda OAI-SearchBot'un erişebildiği ve Bing gibi üçüncü taraf arama sağlayıcılarından gelen sonuçlar arasında soruya en uygun bulduğu siteleri satır içi kaynak olarak gösterir. OAI-SearchBot'u robots.txt ile engelleyen siteler OpenAI'ın belgesine göre ChatGPT arama yanıtlarında gösterilmez, yalnızca gezinme bağlantısı olarak çıkabilir.
OpenAI'ın yardım sayfası, ChatGPT'nin kullanıcının isteminden yola çıkarak ilişkisi kesilmiş arama sorgularını Bing gibi üçüncü taraf sağlayıcılarla paylaşabildiğini ve IP adresinden çıkardığı genel konum bilgisini de kullanabildiğini yazıyor. Yanıtlarda satır içi atıflar bulunuyor, kullanılan bütün kaynaklar yanıtın sonundaki Kaynaklar düğmesinde listeleniyor. OpenAI sorguların nasıl yeniden yazıldığını ve sonuçların nasıl sıralandığını ayrıntılandırmıyor. Bu ayrıntıyı bildiğini söyleyen birine temkinli yaklaşın.
Buradan çıkan iki sonuç var. Birincisi erişim. OAI-SearchBot'a izin vermek kaynak olmanın ön şartı. robots.txt değişikliğinin etkisi yaklaşık 24 saat sürüyor ve GPTBot ile OAI-SearchBot ayarları birbirinden bağımsız. ChatGPT-User ise kullanıcının bir isteği üzerine sayfayı ziyaret eden ayrı bir ajan. OpenAI bunun aramada görünmeyi belirlemek için kullanılmadığını belirtiyor. İkincisi Bing. Üçüncü taraf sağlayıcının dizininde görünmeyen bir sayfanın ChatGPT'nin aday listesine girmesi zorlaşıyor, bu yüzden Bing Webmaster Tools'u kurmayı GEO işinin parçası sayarım. ChatGPT tarafının ayrıntısını ChatGPT SEO yazısında topladım.
Perplexity kaynaklarını nereden buluyor?
Perplexity kaynaklarını, PerplexityBot adlı tarayıcısının web'i tarayarak kurduğu kendi arama dizininden bulur ve yanıtlarında bu dizinden getirdiği sayfalara bağlantı verir. Perplexity'nin belgesine göre PerplexityBot siteleri arama sonuçlarında göstermek ve onlara bağlantı vermek için çalışıyor ve yapay zeka temel modellerini eğitmek için içerik toplamıyor.
Perplexity'de ikinci bir ajan daha var. Perplexity-User, kullanıcı bir soru sorduğunda cevap için bir sayfayı çekebiliyor ve istek kullanıcıdan geldiği için genellikle robots.txt kurallarını dikkate almıyor. Site sahibine önerilen yol, PerplexityBot isteklerine robots.txt'de izin vermek, güvenlik duvarında da Perplexity'nin yayımladığı IP aralıklarını kullanıcı aracısı ile birlikte eşleştirmek. Robots.txt değişikliği burada da 24 saate kadar sürebiliyor. Perplexity, Gemini ve Copilot'taki görünürlük farklarını Perplexity, Gemini ve Copilot'ta görünürlük yazısında karşılaştırdım.
ChatGPT, Perplexity ve Google AI Modu kaynak seçiminde nasıl ayrışıyor?
ChatGPT, Perplexity ve Google AI Modu kaynak seçiminde en çok aday sayfaları getirdikleri dizinde ve site sahibine verdikleri erişim kontrolünde ayrışır. Google kendi arama dizinini ve Search Console'daki kontrolü, ChatGPT üçüncü taraf arama sağlayıcılarını ve OAI-SearchBot'u, Perplexity ise PerplexityBot'un kurduğu kendi dizinini kullanır.
| Platform | Adayları nereden getiriyor | İlgili tarayıcı | Erişimi kapatırsanız | Eğitimle ilişkisi |
|---|---|---|---|---|
| Google AI Bakışı ve AI Modu | Google arama dizini, sorgu yelpazesiyle | Googlebot | Search Console kontrolünde hariç tutulan site bu yüzeylerde görünmez | Eğitim tercihi Google-Extended belirteciyle ayrı yönetilir |
| ChatGPT arama | Bing gibi üçüncü taraf sağlayıcılar ve OpenAI'ın taraması | OAI-SearchBot, kullanıcı isteğinde ChatGPT-User | OAI-SearchBot kapalıysa yanıtlarda kaynak olmaz, gezinme bağlantısı olarak çıkabilir | GPTBot ayrıdır, ayarlar bağımsızdır |
| Perplexity | PerplexityBot'un kurduğu kendi dizini | PerplexityBot, kullanıcı isteğinde Perplexity-User | PerplexityBot kapalıysa arama sonuçlarında görünmeme riski | PerplexityBot eğitim için içerik toplamıyor |
Tablodan çıkan karar kuralı şu. Üç platformda birden kaynak olmak istiyorsanız önce üç tarayıcının da sitenize ulaştığını sunucu kayıtlarından doğrulayın, sonra içeriğe geçin. Eğitime kapalı kalıp aramada görünmek istiyorsanız GPTBot'u kapatıp OAI-SearchBot ile PerplexityBot'u açık tutabilirsiniz. Google tarafında bu ayrımı Google-Extended ile Search Console kontrolü birlikte sağlıyor. Robots.txt ve güvenlik katmanı ayarlarını GPTBot ve diğer yapay zeka botlarının erişimi yazısında satır satır anlattım.
Bir sayfayı kaynak yapan ortak özellikler nelerdir?
Kaynak olarak seçilen sayfaların ortak özellikleri, ilgili tarayıcıya açık ve dizinde olmaları, bir alt soruya ilk cümlede net cevap vermeleri, başka sayfalarda bulunmayan bir bilgi eklemeleri, markayı web genelinde tutarlı anlatmaları ve tarihli bilgiyi güncel tutmalarıdır. Platformlar farklı dizinler kullansa da sahada seçilen sayfalarda bu beş özelliği tekrar tekrar görüyorum.
- Erişilebilirlik. Sayfa ilgili tarayıcıya açık, dizinde ve önemli bilgi JavaScript'ten sonra değil, ilk HTML'de metin olarak duruyor.
- Parçaya net cevap. Alt sorulardan birine ilk cümlesinde doğrudan cevap veren, bağlamından koparıldığında da doğru kalan bir bölüm var.
- Özgün katkı. Başka sayfalarda bulunmayan veri, deneyim ya da karşılaştırma sunuyor. SEO literatüründe buna bilgi kazanımı deniyor.
- Tutarlılık. Markanın adı, ürünleri, fiyat aralığı ve temel bilgileri sitede, pazaryerlerinde ve profillerde aynı biçimde geçiyor.
- Güncellik. Tarihli bilgi güncel, fiyat ve stok gibi değişken veri görünür metinle uyumlu yapılandırılmış veriyle destekleniyor.
Bunun en net örneğini lüks bir düğün organizasyon firmasında gördüm. Kasım'da Türkçe ve İngilizce 40 soruyu ChatGPT, Gemini, Perplexity ve Google'ın yapay zeka modunda düzenli sormaya başladığımızda firma bu cevapların yalnızca 2'sinde anılıyordu. Kaynak gösterilen siteler ya düğün dizinleriydi ya da fiyat aralığını ve neyin dahil olduğunu açıkça yazan rakiplerdi. Fiyat hakkında tek cümle yazmayan bir site, fiyat sorusuna verilen cevapta kaynak olamıyordu. Başlangıç bütçesi sayfaları yayınlandıktan sonra Mayıs'ta aynı 40 sorunun 14'ünde firma anılıyordu ve kaynak gösterilen sayfaların çoğu bu bütçe sayfaları ile portfolyodaki proje sayfalarıydı. Ayrıntıları düğün organizasyon dijital pazarlama vaka analizinde anlattım.
Yapay zeka neden her seferinde farklı kaynak gösteriyor?
Yapay zeka her seferinde farklı kaynak gösteriyor, çünkü alt sorgular, kullanılan model, kullanıcının konumu ve sohbetin önceki bağlamı her denemede değişebiliyor. Google, AI Bakışı ile AI Modu'nun farklı bağlantılar gösterebileceğini açıkça yazıyor. OpenAI de ChatGPT'nin IP adresinden çıkarılan genel konum bilgisini arama sağlayıcılarıyla paylaşabildiğini belirtiyor.
Bu değişkenlik ölçümü doğrudan etkiliyor. Tek bir ekran görüntüsüyle "ChatGPT bizi gösteriyor" ya da "göstermiyor" demek, tek günlük satış rakamıyla kampanya değerlendirmek gibi. Aynı soru setini aynı koşullarda, belirli aralıklarla ve birden fazla kez sorup kaynakları tabloya dökmek gerekiyor. Bir de şunu ayırın. Yanıtı besleyen kaynak ile bağlantısı görünen kaynak her zaman aynı değil. Bir site yanıtın arka planında kullanılıp listede görünmeyebilir. Ölçüm yöntemini yapay zeka görünürlüğünün ölçülmesi yazısında şablonuyla verdim.
Kendi kategorinizde kaynak seçimini nasıl analiz edersiniz?
Kendi kategorinizde kaynak seçimini analiz etmek için hedef sorularınızı alt sorulara böler, her alt soruda hangi sitenin kaynak gösterildiğini platform bazında kaydeder ve sitenizde karşılığı olmayan alt soruları kapatırsınız. Bu alt soru haritası, tek bir sayfayı "yapay zeka için" baştan yazmaktan çok daha fazla sonuç verir.
- Alt soruları toplayın. Hedef soruyu AI Modu'nda sorun. Yanıtın ara başlıklarını ve önerilen takip sorularını not edin. Google sonuçlarındaki "Diğer kullanıcılar şunları da sordu" kutusu da iyi bir kaynak. Soruları niyete göre ayırma yöntemini arama niyeti nasıl analiz edilir yazısında anlattım.
- Kaynakları sınıflandırın. Her alt soru için gösterilen siteleri marka sitesi, pazaryeri, forum, video ve yayın olarak ayırın. Hangi türün öne çıktığı, hangi kanalda güçlenmeniz gerektiğini söyler.
- Boşlukları kapatın. Karşılığı olmayan alt sorular için ilgili kategori, ürün ya da rehber sayfasına bir bölüm ekleyin. Ayrı sayfayı yalnızca konu gerçekten bağımsızsa açın.
Alışveriş sorularında hangi kaynak türlerinin öne çıktığını yayımlanmış veriler ve Türk sitelerinin robots.txt tercihleriyle yapay zeka alışveriş sorularındaki kaynak analizi yazısında inceledim. Alt soruların bir konu kümesine nasıl dönüştüğünü ise topical authority yazısında anlattım. Uzman ve ajans önerilerinde neye bakıldığını merak ediyorsanız yapay zekanın önerdiği uzmana güvenilir mi sorusunu ayrıca ele aldım.
Bu analizi kendiniz yapabilirsiniz. Zorlaştığı yer, birden fazla platformu, dili ve ürün grubunu aynı tabloda tutup değişimi ay ay izlemek. Bir GEO danışmanından destek alacaksanız ücreti belirleyen şey takip edilen soru, platform ve dil sayısı ile çıkan boşlukları kimin kapatacağıdır. Kaynak analizini teknik erişim kontrolü ve içerik planıyla birlikte nasıl yürüttüğümü GEO danışmanlığı sayfasında anlattım. Kendi kategorinizin haritasını birlikte çıkarmak isterseniz GEO danışmanlığı başvuru formundan yazabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Yapay zeka arama motoru nedir?
Yapay zeka arama motoru, kullanıcının sorusuna sıralı bir bağlantı listesi yerine web'den getirdiği sayfalara dayanan yazılı bir yanıt veren ve yararlandığı sayfaları kaynak olarak gösteren arama aracıdır. ChatGPT arama, Perplexity ve Google AI Modu bu gruba girer. Klasik arama motorundan farkı, birden fazla sayfayı tek bir yanıtta birleştirmesi ve kullanıcının takip sorusuyla aramayı sürdürebilmesidir.
İlk sayfada olmayan bir site yapay zeka yanıtında kaynak gösterilebilir mi?
İlk sayfada olmayan bir site de yapay zeka yanıtında kaynak gösterilebilir, çünkü sorgu yelpazesi sayesinde sistem ana sorgu yerine alt sorgulardan birinde güçlü olan sayfaları da getiriyor. Yine de sayfanın ilgili platformun dizininde olması ve o alt soruya net bir cevap vermesi şarttır.
GPTBot'u engellersem ChatGPT'de kaynak olamaz mıyım?
GPTBot'u engellemek ChatGPT aramasında kaynak olmanızı engellemez, çünkü OpenAI'ın belgesine göre GPTBot eğitim içeriği için, OAI-SearchBot ise arama için çalışır ve iki ayar birbirinden bağımsızdır. Kaynak olmak istiyorsanız OAI-SearchBot'u açık tutmanız yeterlidir.
Schema eklemek yapay zekanın kaynak seçimini etkiler mi?
Schema eklemek tek başına yapay zekanın kaynak seçimini belirlemez. Google, yapay zeka özelliklerinde görünmek için eklenmesi gereken özel bir schema.org işaretlemesi olmadığını belirtiyor. Yapılandırılmış veri, fiyat, stok ve puan gibi bilgilerin görünür metinle tutarlı olmasına yardım ettiği ölçüde işe yarar.
Yapay zeka kullandığı her siteye bağlantı verir mi?
Yapay zeka kullandığı her siteye görünür bir bağlantı vermez. Yanıtı besleyen sayfalarla kaynak listesinde görünen sayfalar her zaman aynı değildir. Bu yüzden yapay zeka yanıtlarında hem bağlantılı atıfı hem de bağlantısız marka anılmasını ayrı ayrı takip etmek gerekir.
Yapay zeka neden rakibimi öneriyor da beni önermiyor?
Rakibinizin önerilip sizin önerilmemenizin en sık iki nedeni, sitenizin ilgili platformun tarayıcısına kapalı olması ve rakibin sayfasının alt sorulardan birine sizden daha net, daha somut bir cevap vermesidir. Önce erişimi sunucu kayıtlarından doğrulayın, sonra rakibin sayfasında sizde olmayan bilgiyi arayın.
Kaynaklar
Reklamların satış getirmiyor mu?
Reklam hesabını birlikte inceleyelim, nerede bütçe kaybettiğini netçe görelim.
Ücretsiz Ön Görüşme